حفظ کردن کلمه ها توسط کودکان اول ابتدایی

پیش نوشت1: جرقه‌ی نوشتن این مطلب پرسشی بود از مادری که در گروه تلگرامی پیام داده بود:
سلام دوستان دخترم کلاس اول هست از کجا بفهمم که کلمات رو حفظ نمی‌کنه؟
من هم در جوابش چند مورد پیشنهادی نوشتم. حالا اینجا دوست داشتم کمی بیشتر یعنی دقیق‌تر و عمیق‌تر به موضوع حفظ کردن طوطی‌وار کلمه‌ها و عبارات توسط دانش‌آموزان اول ابتدایی بپردازم. و بیشتر در مورد تشخیص اینکه بفهمیم که کودک کلمه را حفظ کرده است یا نه حرف بزنیم. همچنین درمیانه‌ی بحث هم راهکارهای مناسب برای پیشگیری و رفع چنین مشکلی پیشنهاد خواهد شد.

پیش‌نوشت 2: می‌توانستم همین حرفها را فقط در تلگرام بزنم. اما من به تلگرام ( هر چند کم و بیش در آن فعالم) باور چندانی ندارم. یعنی حداقل اینکه در شرایط کنونی محیط مطمئنی برای بایگانی مطالب نیست. و بازیابی و جستجوی یک مطلب در آن خیلی هزینه‌بردار خواهد بود. ( این هزینه غالباً شامل زمان می‌شود) به هر حال هنوز شبکه‌های اجتماعی و به‌ ویژه تلگرام برای من جزو مبهم‌ترین، مصادیق تکنولوژی هستند. آنقدر جلودار هستند که تو نمونه‌ی دیگری برای مقایسه و کشف عیوب و مزیتهایشان نداری. شاید بایستی منتظر بنشینیم و ببینیم چی می‌شود؟ هنوز هم در چنین مواردی هنوز هزینه‌کردن از عمر بهترین روش تشخیصی است.
پیش نوشت دورخیز برداشت. بهتر است برگردیم به بحث.

قبل از فهرست کردن راهکارها های پیشنهادی، یادآوری این نکته خوب است؛ آن هم اینکه این مشکل بیشتر هنگام خواندن و به اصطلاح بیان شفاهی و یا روانخوانی اتفاق می‌افتد. و کمتر در نوشتار با چنین موردی برمی‌خوریم.

 13 مورد برای اینکه بفهمیم کودکان اول ابتدایی کلمه‌ها را حفظ کرده‌اند یا نه؟

یک: دیدید فیلمهایی که هنگام رایت و کپی برداری برایشان مشکلی پیش آمده است و بین تصویر و صدای فیلم وقفه‌ای کوتاه بوجود آمده است و گاه بازیگر شلیک کرده است و طرف بر روی زمین می‌افتد بعد تازه صدای گلوله به گوش می‌رسد. بچّه‌هایی که متن را حفظ کرده‌اند نیز چنین هستند. البته با این تفاوت ظریف چون حفظ کرده‌اند صدایشان زودتر از تصویر سر می‌رسد و  انگشتشان و یا اگر بیشتر دقت کنی نگاهشان دیرتر از خواندن،‌ روی کلمه، عبارات و یا جمله‌ها می‌رسد یعنی کودک متن را خوانده است و بعد از چند ثانیه انگشتش به کلمه می‌رسد. این نشانه‌ی خوبی است یا بهتر است بگوییم بهترین نشانه است که بفهمیم کودک یاد نگرفته است بلکه آن را حفظ کرده است. برای رفع این مشکل می‌توانید از شاخصی (مداد،‌ کاغذ اشاره و …)‌ بهره ببرید یک مداد دستتان بگیرید و بگویید کمی آرام‌تر بخوان و دقّت کن، کلمه‌ای که مداد زیر آن قرار دارد؛ این کلمه را بخوان.

دو: یک تکه کاغذ یا مقوا مثل کارت ویزیت ببرید و روی قسمتی از متن را بپوشانید و حال آن را حرکت دهید  و روی کلمه‌ای که مشکوک هستید؛ حفظ کرده است را باز بگذارید و از کودک بخواهید کلمه را بخواند.

سه: به صورت راندومی و تصادفی کلمه‌ای را انتخاب و از کودک بخواهید آن کلمه را بخواند.

چهار: یک کارت مقوایی سوراخ‌دار تهیه کنید . یک کادر به اندازه‌ی یک کلمه  برش دهید سوراخ به طول یک کلمه باشد و کلمه را در وسط کادر قرار دهید و از کودکتان بخواهید آن را بخواند.

پنج: از کودک بخواهید کلمه‌هایی خارج از کتاب را برای شما بنویسد. مثلا حروف:  (س ‌ م ا ن  ی) را خوانده است و از کودک می‌خواهیم؛ با آنها کلمه بسازد: سامان. سیمان. نیما. سیما. مانی. انیس و…
اینها همه کلمه‌های خارج از کتاب هستند.

شش: هنگام املا یا نوشتن مشق از کودک بخواهید که هر حرف و نشانه‌ای را که می‌نویسد همزمان با نوشتن با صدای بلند آن را نیز بخواند. ( همزمانی صدا و تصویر)

هفت: کودک غالباً جمله‌ها و متون درسی را به همان روال ترتیبی که د رکتاب درسی دیده است؛ حفظ می‌کند. می‌توانید یک جمله را به صورت منقطع ( قطعه قطعه) بر روی کارتهایی بنویسید و جلو کودک بگذارید و با اشاره از کودک بخواهید کلمه‌ی مورد نظر را بخواند. (مثلاً‌ جمله‌ی: زنبور در کندو است بر روی  چهار کارت نوشته شود.)

هشت: کلمه‌ای که مشکوک هستید کودک آن را یاد نگرفته است و آن را از حفظی می‌خواند را به صورت صدا صدا و یا بخش بخش بنویسید و از او بخواهید که صداها را یکی یکی بخواند و بعد بخشها را بخواند و در نهایت کلمه را برایتان بخواند.

نه: کتابهای غیر درسی،‌ کتاب داستان ( کتابی دارای متون ساده، کم حجم با فونت نوشتاری درشت باشد.) در اختیار کودک بگذارید تا آن را بخواند. کتابهای ویژه‌‌ی اولی‌ها در بازار موجود است.

ده: متن کتاب درسی را خودتان تایپ کنید و یا با دست بنویسید و فعل یا یکی از کلمه‌‌ها را تغییر بدهید. ببینید کودک آن را صحیح می‌خواند یا همان اولِ جمله را که دید تا آخرش را حفظی می‌خواند.
مثلاً: فرزانه و فرشته آدم برفی درست کردند. فعل را تغییر دهید و بنویسید: فرزانه و فرشته آدم برفی درست می‌کنند.

یازده: هنگام خواندن متن توسط کودکان، در میانه‌ی خواندن، بگویید صبر کن تا خواندن را متوقف کند: برگرد و کلمه‌ی قبلی را بخوان. در این حالت کودک مجبور است برگردد و کلمه‌ی قبلی را بخواند.

دوازه: هنگام خواندن همیشه از کودک نخواهید که بیا این درس را از اول برای من بخوان. گاهاً خودتان مشخص کنید و بگویید از اینجا بخوان. از جمله‌ی دوم یا سوم بخوان.

سیزده: اگر متن را خیلی سریع می خواند به حساب خودمانی؛ مثل بلبل می خواند. اما هنگام نوشتن متن خیلی کند می‌نویسد یا اشتباهات املایی فراوانی دارد. می‌توان مشکوک شد که کلمه‌ها را یاد نگرفته است بلکه آنها را حفظ کرده است. می‌توانید تست کنید و از کودک بخواهید کلمه‌یا جمله ای را که خیلی سریع می‌خواند را برایتان بنویسد.

پس نوشت:
با کاربست این موارد و سایر موارد دیگر که به ذهنتان می رسد می‌توانید بفهمید که کودک کلمه‌ها را حفظ کرده است یا نه و از روشهای مورد اشاره بهره ببرید.
خوب است بدانیم چنین مشکلاتی در پایه‌ی اول ابتدایی و اوایل سال تحصیلی غالباً روی می‌دهد. اگر این روند تا پایان سال تحصیلی و یا دوم ابتدایی ادامه داشته باشد؛ می تواند نگران کننده باشد و در این صورت مجبور به مداخلات آموزشی و درمانی خاص خواهیم شد.
ـ شما چه موارد دیگری پیشنهاد می‌کنید؟ لطفاً زیر همین پست بنویسید تا آنها را به موارد فوق اضافه کنیم.

کودکان کندخوان

پیش نوشت: یکی از همکاران پرسشی در مورد دانش‌آموز کندخوان خویش ارسال کرده بودند‌؛ دیدم جواب طولانی شد و نکاتی در آن مطرح شد که دوست داشتم آن را باسایر مخاطبان تاریاد به اشتراک بگذارم. نتیجه این پست شد که تقدیم حضور می‌گردد.

پرسش همکار:

عنوان: دانش‌آموز دیر آموز

شرح: با سلام، امسال اولین سال خدمتم هست و معلم پایه چهارم هستم دانش آموزی دارم که اصلا نمی توانست کلمه ای را درست بنویسد حروف الفبا را میشناسد اما ترکیب را نمی داند مثلا کلمه ی (زود) حروف آن را جدا جدا می خواند اما نمی تواند کلمه را کامل بخواند. خوشبختانه توانستم به او در نوشتن انگیزه بدهم تا جایی که خودش مشتاق است که با او بیشتر کار کنم . خواهشمندم مرا راهنمایی کنید و اینکه چه تمرین هایی برای ترکیب با او انجام دهم و یا کتابی را معرفی کنید. سپاس.

پاسخ:

با سلام
همکار گرامی با توجه به عنوانی که برای ارسال پیامتان انتخاب کردید” دانش‌آموز دیر آموز” فکر می‌کنم که شاگردتان قبلاً این برچسب را خورده باشد. یا اینکه شما با توجه به شرایط و موقعیت فعلی وی از این عبارت استفاده نموده‌اید. هر چه باشد دوست دارم بدون در نظر گرفتن این عبارت نظرم را در مورد وی بیان کنم. چون حرف در این مورد بسیار است و نتیجه‌ای هم برای حال بچه‌های نشان‌دارِ زخم خورده ندارد.
ضمناً آنچه گفته می‌شود حاصل تراوشات فعلی ذهن بنده است و البته غالب این نوشتار مبتنی بر تجربیات شخصی است. پس در قبول یا رد آن راحت باشید.
ـ از محتوای پرسش برداشت می‌شود که دانش‌آموز نامبرده هم در نوشتن و هم در خواندن مشکل داشته است امّا با تلاش و فعالیت شما با هم، مشکل نوشتن وی به سطح قابل قبولی رسیده است و حال تمرکز اصلی پاسخ بر مشکل خواندن (به صورت جزئی ترکیب اجزاء (حروف)‌ و ساخت کل( کلمه) و بیان شفاهی می‌باشد. با تاکید بر کندخوانی که یکی از ریزفهرستهای مشکلات خواندن است.

یک اشاره و آن هم اینکه مشکل خواندن شایع‌ترین نوع اختلال از زیر مجموعه‌ی اختلالات یادگیری است. که البته به زبان امروزی و با توجه DSM 5 می‌گوییم: دانش‌آموز شما اختلال یادگیری خاص با اسپسیفایر خواندن دارد. و دیگر خواندن و نوشتن و ریاضی اختلالی جداگانه نیستند؛ بلکه نوعی تصریح کننده و بیان کننده‌ی اختلال هستند.
حال چه کار بکنیم با توجه به اینکه سال تحصیلی به نیمه رسیده است و محدودیت زمانی داریم. (البته دوست داشتم اطلاعات کاملتری داشته باشم اینکه چند دانش‌آموز در کلاس درس دارید؛ آیا در خانواده کسی هست که بتواند کمک‌رسان حالتان (شما و دانش‌آموز) باشد و…) به هر حال اینها را فعلاً داشته باشید اگر فرصتی بود در آینده بیشتر در این مورد خواهم نوشت:

من مواردی را که فهرست می‌کنم و البته این فهرست، بنا بر اولویت ترتیب نیافته است؛ بلکه مبتنی بر یادآوریهای حافظه‌ است؛ پس می‌توان هر مرحله‌ای را قبل از مرحله‌ای دیگر یا به موازات آن به اجرا گذاشت. اولویت اجرایی را به خودتان می‌سپارم که متناسب با موقعیت و شرایط خویش و دانش‌آموز آن را شخصی‌سازی نمایید.

فرایند خواندن بر دو بخش مبتنی است: تشخیص حرف و کلمه (رمز گشایی و تشخیص نشانه‌های چاپی) و درک مطلب (فهم معنای آنچه که می‌خوانیم. و ظاهراً‌ این دانش‌آموز در هر دو مورد مشکل دارد؛ چون به نوعی تشخیص حرف و کلمه پیش‌نیاز درک مطلب و فهم معانی مربوطه است.

کار با کودکان کندخوان

حال برخی از فعالیتهایی که می‌توان هنگام کار با کودک کندخوان از آنها بهره جست را فهرست می‌کنم:

12 نکته برای کار با کودکان کندخوان
1 ـ ترکیب الفبا را با وی کار کنید از ترکیبهای دو حرفی شروع کنید و آن را ادامه دهید تا به ترکیبهای چهار حرفی می‌رسید. نکته‌ی ظریف در این میان این است؛ چون نامبرده در نوشتن وضعیت بهتری دارد پس از این مسیر وارد می‌شویم و خواندن از طریق نوشتن را انجام دهید. بگذارید اوّل کودک کلمه را بنویسد؛ بعد آن را بخواند. بی‌شک خواندن نوشتار خودش راحت‌تر از خواندن متون چاپی و دست‌خط دیگران است؛ پس اجازه دهید نوشتار دیگران را به زبان خودش ترجمه کند، بنویسد و بعد آن را بخواند. در مورد این فعالیت کاربرگ خواندن از طریق نوشتن توضیحات لازم درج شده است که می‌توانید به آن مراجعه فرمایید.
مورد بعدی در ترکیب حروف و نشانه‌ها، توجه به این نکته است که ما همواره ترکیب صامت و مصوت را انجام می‌دهیم من هنوز دلایلش را نتوانستم بیابم ولی احتمالاَ‌ چون ساده‌تر است یا به این دلیل چون از قبل این کار را کرده‌اند پس ما هم این کار را انجام می‌دهیم. در حالی که برای کودکان و بخصوص کودکان که دارای اختلال یادگیری خاص  هستند؛ ترکیب مصوت و صامت هم بسیار ضروری است؛ چون در عمل و میدان تجربه بسیاری از کلمه‌ها با مصوت شروع می‌شوند نه با صامت. برای آشنایی با این نوع تمرینات هم می‌توانید به پست مجموعه فلش کارت ترکیب نشانه‌ها مراجعه فرمایید و از آنها الگوبرداری نمایید.

2ـ عوامل جسمی و عوامل روانشناختی در فرایند خواندن نقش دارند ما بنا را بر این می گذاریم که دانش‌آموز شما هیچ‌گونه مشکل جسمی قابل مشاهده‌ای از نظر بینایی و شنوایی یا سایر اندامهای مرتبط با بیان ندارد. لطفاً اگر به موردی مشکوک هستید وی را به متخصص مربوطه ارجاع دهید. در مورد موراد روانشناختی و تقویت و پرورش آنها ( دقت و توجه، حافظه؛ بیان و ادراک ) اگر امکان داشت کودک را به مراکز مشکلات ویژه‌ی یادگیری ارجاع دهید.

3ـ از دشواری سطح دروس بکاهید و به خواندن یک یا دو پاراگراف از هر درس فعلاً‌ رضایت دهید؛ بگذارید کودک موفقیت و به دنبال آن رضایت را تجربه کند که بی‌شک، حس خوب یادگیری را به دنبال خواهند داشت. دانش‌آموز شما هر چقدر مشکل داشته باشد؛ باز هم این حق را دارد که یادبگیرد؛ حالا به کمی و بیشی آن کاری نداریم بگذارید این احساس در وی بوجود بیاید که یک یادگیرنده است نه یک شکست خورده‌ای که باز هم قرار است چندباره‌ و صدباره شکست بخورد. (شاید بشود گفت نوعی درماندگی آموخته شده)

4ـ این کندخوانی باعث بروز نگرانی و اضطراب در کودک می‌شود و به تبع آن اضطراب بر شدت و میزان اختلال خواهد افزود. در جلسات خصوصی با کودک در تعامل باشید و بگویید که شما از اینکه وی کلمه‌ها را خیلی کند و آهسته می‌خواند؛ از دست وی شاکی نیستید و ناراحت هم نیستید و لازم نیست تو هم نگران باشی. به کودک بگویید که من می‌خواهم به تو کمک کنم و دوست دارم که تو در خواندن بهتر و بهتر شوی. پس با کمک هم این تمرینات را انجام دهیم. البته مشکل اینجاست که حرف زدن خیلی راحت است بخصوص زمانی که عمل ما با آن در تضاد است بهتر و استادانه‌تر حرف می‌زنیم. تا می‌توانید همسویی حرف و عملتان را دنبال کنید و این با اصلاح و ایجاد مدل ذهنی مناسب با موقعیت و شرایط خاص شما و کودک امکان پذیر است.

5ـ در شرایط بحرانی، کتب پایه‌های قبلی و یا کتاب داستانهای ساده (اینجا یعنی دارای نوشتار کم ولی با فونت درشت و خوانا) انتخابی مناسب‌تر است. یا حتی می‌توانید عبارتی از دروس قبلی خودش را دوباره تایپ کنید و یا از بخشی از آن را اسکن بگیرید و آن را در نمایی بزرگتر و در نتیجه با حروفی درشتر چاپ کنید. تا بتواند راحت‌تر با آن ارتباط برقرار نماید. به اصلاح زمینه و شاخ و برگهای اضافه حذف گردد. حتی برخی وقتها کودک در مقابل یادگیری محتوای درس خوانداری خویش واکسینه شده است و ناگیرایی گرفته است، یعنی آموزش این گونه محتوا و فرایند یادگیری آن‌قدر با انواع هیجانات منفی همراه شده است که اگر نگوییم تنفر، از آنها بیزار شده است. شما می‌توانید با انتقال نوشتار کتاب به بستری دیگر ( چاپ در کاربرگ) راه گریزی برای این مشکل بیابید.

6ـ استفاده از فلش کارت و کلمه‌های ساده و بعد دارای ارزش خوانداری و توخالی ( برای رنگ‌آمیزی و خواندن آن و تکرار آن در هنگام  رنگ‌آمیزی) مفید است به پست فلش کارت: کلمه‌های کتاب فارسی اوّل با فونت تحریری کتاب درسی  مراجعه نمایید تا از این نمونه‌ کاربرگها را هم ببینید.رنگ آمیزی کلمه های توخالی

7ـ سعی نمایید معنی و مفهوم هر جمله و عبارتی را که کودک می تواند؛ بخواند را  از وی بپرسید. همانطور که قبلاً اشاره کردیم درک مطلب یکی از علل کندخوانی است. در مورد متن خوانده شده با وی به گفتگو بپردازید و به زبان خودش آن را برایش ترجمه کنید یعنی به زبانی که کودک معنی آن جمله و عبارت را درک کند.

8ـ داستانها بیشتر از دروس انتزاعی و یا سایر درسهایی که روایت داستانی ندارند؛ تاثیرگذارتر هستند. پس از نوشتارهای کتاب روایتی داستانی بسازید. همچنین شعرها با توجه به آهنگین بودن و بالابودن میزان تکرار هم در رشد خواندن مؤثر هستند؛ (خواندن آنها به صورت آهنگین و گروهی و حفظ آن توسط کودک)

9ـ گروه خوانی را فراموش نکنید؛ همه با هم درس را بخوانید؛ یا کودک را در گروهی کوچک عضو کنید ( که سایر افراد گروه وضعیت مطلوبی از لحاظ خواندن دارند.) که با صدای بلند درس را بخوانند. از کودک هم بخواهید در خانه با صدای بلند (یعنی طوری که یکی از اعضای خانواده که مسؤلیت نظارت و راهنمایی وی بر عهده‌ی اوست؛ آن را بشنود.) درسها را بخواند. اگر هم فرصت داشتید خودتان با کودک دونفره و همزمان درس را بخوانید. در مرحله‌ اول مهم نیست که چه تعداد کلمه را می‌تواند درست بخواند؛ مهم این است که پا به پای شما بخواند.

10ـ از خانواده به عنوان معلم یار یا دستیار آموزشی بهره ببرید. کودکان دارای اختلال یادگیری خاص ( همان مشکلات یادگیری خودمان) نیازمند حمایت آموزشی بی‌دریغ و پیوسته هستند و شما به عنوان معلم فقط بخشی از زمان را در اختیار دارید . یکی از اعضای خانواده که می‌تواند این نقش را بر عهده بگیرد را طی یک یا دو جلسه در مدرسه آموزش دهید. لطفاً برایش نسخه‌های عجیب و غریب نپیچید؛ کلی گویی نکنید؛ اهداف دراز مدت و دست نیافتی تعیین نکنید که فرقی با بی‌هدفی ندارد. خیلی ساده و ریز دستورالعملی کاربردی با قابلیت اجرایی بدهید؛ مثلاً هر روز 5 دقیقه یک پاراگراف را با هم بخوانید.  بعد از یک هفته آخر هفته نتایج را به بنده گزارش نمایید. منظور این است که دستیار آموزشی شما بایستی بداند چه کاری را و چگونه انجام دهد که تاثیرگذار است. و درطول روند آموزش هم نظارت کنید و بازخورد دهید . بگذارید اولیاء و کودک هم متوجه شوند که شما بر شرایط تسلط کافی دارید و اگر نگوییم همه چیز و لی جزئیات را زیر نظر دارید. اگر کمی فراموشکار و یا پرکار هستید می‌توانید موارد درخواستی و خلاصه‌ای از فعالیت‌ها را در جایی یادداشت کنید و با مراجعه به آنها از وضعیت قبلی و تکالیف مثلاً هفته‌ی قبل و بعد کودک آگاه شوید.

11ـ تمرینات و روشهای زیر را هم انجام دهید:

ـ‌کاربرگهای مرتبط با حوزه‌ی دقت و توجه حافظه‌ی دیداری را می‌توانید چاپ کنید و آن را در اختیار والدین/ کودک بگذارید تا در خانه آنها را انجام دهد.

ـ کامل کردن کلمه‌های ناقص یا نوشتن هم خانواده برای یک کلمه

ـ ساخت کلمه با حروف درهم ریخته

ـ تمرین خواندن کلمه‌های دو حرفی با صدای بلند و بعد سه خرفی و البته کلمه‌های آسان و ساده.

12 ـ هنگام خواندن تمام کلمه را با کارتی بپوشانید و بعد از راست به چپ حرف حرف، رد شوید تا کودک یکی یکی آنها را بخواند و دوتا دوتا ترکیب کنید و بعد ترکیبهای دوتایی را با هم دوباره ترکیب کند و در نهایت کل کلمه را بخواند.

همه‌ی اینها را انجام دهید؛ تا فرایند تشخیص کلمه به فرایندی خودکار تبدیل شود و کودک هوشیاری و انرژی خویش را برای درک مطلب و یادگیری در اختیار داشته باشد. امید اینکه سرانجام کودک به یادگیری طبیعی و لذّت یادگیری برسد.

موفق باشید!

ـ نمی‌دانم تا به حال به این فکر کرده‌اید که:

“بدون نقطه خیلی از کلمه‌ها قادر به زندگی نیستند!”

شیر شتر سیر سبز

فکر کنم حدس زده‌اید که در این مقاله می‌خواهیم به تحلیل هویت و وضعیت کنونی نقطه بپردازیم؛ با این عنوان:

نقطه؛ غریبه‌ای در این میان!

واقعیت این است که ما به بعضی چیزها، آ نقدر عادت می‌گیریم که انگار اصلاً وجود ندارند. از همین رو است که وجود نقطه‌ها را نادیده می‌گیریم. در حالی که نقطه‌ها نه تنها وجود دارند؛ بلکه حرکت می‌کنند؛ بالا و پایین می‌پرند و کم و زیاد می‌شوند. و در یک کلام می‌شود گفت نقطه‌ها زنده هستند و چشم و چراغ کلمه هستند و بدون نقطه، کلمه‌های خیلی کمی قادر به زندگی هستند!
در محتوای درسی نظام آموزشی رسمی هم، تا کنون، به احترام نقطه‌ها، نه مکثی کرد‌ه‌ایم و نه جایی کلاهی از سر گرفته‌ایم. ما در کتابهای درسی به معرفی، شناخت و بررسی مفهوم نقطه و جایگاه آن در کلمه نپرداخته‌ایم. فقط در حد چیزی که لابد بایستی باشد، حالا بگذار باشد؛ اکتفا کرده‌ایم. در کلاس‌های درس هم ظاهراً کاری جدی در زمینه شناخت و معرفی نقطه، انجام نمی‌دهیم؛ هر چند که می‌دانیم یکی از اشتباهات غالب املایی دانش‌آموزان، کم یا زیاد گذاشتن یا نگذاشتن نقطه است. از قضا این مشکل در دانش‌آموزان دارای مشکلات یادگیری کاملاً برجسته‌تر خود را نشان می‌دهد به گونه‌ای که  ما معلّمان هر روزه شاهد تولد کلمه‌های ناقصی در دفترهای مشق و املاء هستیم.

عکس نقطه

چیزی که خلاء آن به خوبی احساس می‌شود؛ عدم اشاره و عدم پیش‌بینی محتوایی هر چند جزئی در معرفی و شناخت نقطه در متون درسی موجود است. البته همه این واقعیت را هم قبول داریم که اکثر دانش‌آموزان در شناسایی و درک مفهوم نقطه مشکلی ندارند یا حداقل ما اینگونه برداشت می‌کنیم که مشکلی ندارند. اما فکر نکنم این یک دلیل موجه برای عدم توجه و فراموشی آموزش نقطه باشد. چرا ؟ چون تعدادی از دانش‌آموزان در کلاس درس عادی و مدارس خاص دارای مشکلات املایی مرتبط با نقطه (تعداد و محل درج آن) هستند.

 

ـ واقعیتی دیگر که به صورت یک پست ویژه در تاریاد بدان خواهیم پرداخت؛ عدم تاکید و توجّه بر تفاوت و تمایز نشانه‌های فارسی هنگام تدریس است. همین امر باعث می‌شود که دانش‌آموزان پایه‌ی اوّل و دوّم ابتدایی در تمیز نشانه‌های مثل هم از نظر شکل ظاهری، دچار مشکل می‌شوند. هم چنین است که بـ تـ نـ یـ پـ ثـ را به جای هم می‌نویسند یا در تمیز و تشخیص ج چ ح خ مشکل دارند. اگر اینجا بخواهیم خیلی خلاصه به این موضوع اشاره کنیم این است که ما هنگام تدریس هر نشانه، بایستی کاملاً روی ویژگی‌های ظاهری و خصوصیات آن نشانه تاکید خاصی داشته باشیم؛ بخصوص هنگام تدریس نشانه‌ای که دارای هم خانواده‌ی زیادی از نظر شکل ظاهری است و در آینده به تدریس نشانه‌های هم شکلش خواهیم پرداخت.

مثال: هنگام تدریس و آموزش نشانه‌ی جـ ج بایستی هوشمندانه، تاکید خاصی بر نمای ظاهری آن، انحنای نشانه و به خصوص وجه تمایز و افتراق آن با نشانه‌های هم‌خانواده‌اش بپردازیم؛ که در اینجا نقطه ( تعداد و محل آن ) می‌باشد.

تا در آینده هنگام تدریس و ارائه‌ی نشانه و محرک جدید مانند: نشانه‌ی خ یا چ بتوانیم با تاکید بر تمایز که همان تعداد و محل نقطه است؛ به یادگیری نسبتاً پایدار برسیم.
ما اکنون جهت جبران این خلاء محتوایی، برای اوّلین بار می‌خواهیم با ارائه‌ی تمرینات ابتکاری و جالبی و با تلفیق  یادگیری و بازی، به معرفی و شناخت نقطه بپردازیم. در طول اجرای این تمرینات، همان‌طور که خواهیم دید؛ نقطه با حرکت بر روی سطح از قالب دو بعدی خارج می‌شود و به صورت سه بعدی نمایان خواهد شد. بی شک این برجستگی ظاهری و این تنوع در آموزش، با ترکیب بازی که بخش بزرگی از زندگی همه‌ی کودکان است می‌توانیم در پرورش تمیز دیداری و دقّت و توجّه  کودکان تاثیرگذار باشیم و یادگیری کودکان در شناخت نشانه‌های مثل هم (تفاوت فقط در تعداد و مکان نقطه)  یک یادگیری نسبتاً دائمی خواهد بود. این همان لذّت واقعی یادگیری است که انتظارش را داریم: یک یادگیری طبیعی!
در مجموعه‌‌ی نقطه‌بازی،با یادبرگ‌های زیادی همانند تصویر زیر،(کلمه‌هایی بدون نقطه) روبرو هستیم که از دانش‌آموز می‌خواهیم با پولک، مهره، خمیر بازی و هر چیز دیگری که دوست دارد؛ دم دست است (یعنی حتّی می‌تواند؛ درب بطری باشد!) نسبت به ساخت کلمه‌های جدید اقدام نماید.

خوب به نظر شما با این کلمه، با حرکت، تفییر در تعداد نقطه چند کلمه می‌توان ساخت؟ 5 کلمه 8 کلمه. جالب است بدانید با این سه حرف می‌توان 18 کلمه ساخت!

ببینید؛ انجام این فعالیت،می‌تواند؛ باعث گسترش دامنه‌ی لغات کودک، ایجاد نگرش مطلوبی نسبت به مفهوم نقطه (حداقلش این است؛ که کودک به وجود نقطه و تاثیرگذاری آن در وجود کلمه پی خواهد برد!) و همین امر باعث ایجاد بستری مناسب جهت  تقویت تفکّر خلّاقانه در کودکان است.نمنونه صفحات یک

ـ از مزایای مجموعه‌ی نقطه‌بازی:

ـ شناخت و معرفی نقطه به عنوان یک عضو اصلی و واقعی در کلمه.
ـ معرفی و شناخت نقطه به صورت ملموس و سه بعدی.
ـ تلفیق بازی و یادگیری و در نتیجه یادگیری نسبتاً پایدار.
ـ پر‌ورش دقّت و توجّه در کود‌کان.
ـ رفع اشتباهات املایی کود‌کان در نقطه نویسی.
ـ پر‌ورش تمیز دیداری.
ـ ایجاد و ساخت کلمه‌های جدید و تقویت تفّکر خلّاقانه در کودکان.

ـ مخاطبین:

ـ دانش‌آموزان اوّل و دوم ابتدایی.
ـ دانش‌آموزان دارای مشکلات ویژه‌ی یاد‌گیری مقطع ابتدایی و دانش‌آموزان دیر آموز مقطع ابتدایی.

ـ هم اکنون می‌توانید به نمونه محتوای تولیدی مجموعه یادبرگ نقطه بازی (11 صفحه شامل مقدمه و چند نمونه یادبرگ) در بخش یادبرگ‌ها اینجا دسترسی داشته باشید.

نقطه سر خط

ـ توضیحات:

حالا می‌خواهیم یکی از روش‌های تاثیر گذار در بهبود مهارت خواندن و تقویت روانخوانی کودک ارائه کنیم. که: خواندن از طریق نوشتن نام دارد.

ـ روند اجرای این روش آموزشی:

ساده است!

هر گاه دانش‌آموز ما در مدرسه یا فرزندمان در خانه در خواندن یک حرف (نشانه)، هجا (بخش) و  یا کلمه‌ای دچار مشکل شد و نتوانست آن را بخواند از وی می‌خواهیم آن کلمه را بنویسد. برای این کار ما از قبل یک برگه یادبرگ تحت عنوان:”خواندن از طریق نوشتن” آماده کرده‌ایم که می‌توانید از این‌جا (بخش یادبرگ‌های تاریاد) دانلودش کنید بدون برگه هم می‌توانید از دفتر مشق یا تابلوی کلاس درس، جهت نوشتن استفاده کنید.

مزیت این یادبرگ:

ـ به کارگیری این روش موجب مأنوس سازی کلمه، پرورش هماهنگی دیداری حرکتی، جلب توجّه و در نتیجه افزایش مهارت خواندن در کودک می‌شود.

هنگام نوشتن به کودک بگویید: “می‌دانم که می‌توانی کلمه را بنویسی؛ ولی می‌خواهم وقتی که آن را می‌نویسی آن را با صدای بلند برایم بخوانی. و اگر حرفی را بلد نبودی بگو تا با کمک هم آن را بخوانیم و بنویسیم.”

ـ در این مهارت مشخص می‌شود که کودک چه حرف و نشانه‌ای را بلد نیست و یا چه کلمه‌ای را نمی‌تواند بخواند.

ـ توضیحات بیشتر در مورد این روش و مصداقی عملی که با این روش اجرا شده است را از نوشتار: خواندن از طریق نوشتن دنبال کنید.

 

ـ مشخصات یادبرگ:

  • عنوان: خواندن از طریق نوشتن
  • کد: 0038
  • نوع فایل: PDF
  • حجم: 37 KB
  • سایز: A4
  • تعداد صفحات: 1
  • دانلود: رایگان

خواندن از طریق نوشتن

یکی از مشکلات ما معلمان در کلاس درس و مراکز مشکلات ویژه‌ی یادگیری یادگیری، عدم آشنایی با روش‌های نوین تدریس و شیوه‌های نوین آموزشی نیست بلکه مشکل به قبل از آن و عدم تشخیص صحیح نوع، جنس، شدت  مشکل برمی‌گردد: این که دانش‌آموز دقیقاٌ چه مشکلی دارد؛ چه چیزی را یاد نگرفته است در یادگیری چه مفهوم و محتوایی مشکل دارد؟ و چندین سؤال دیگر که بایستی از خویش بپرسیم و البته ناگزیریم برای هر مورد روشی تشخیصی  مناسبی به کار ببریم. با ذکر مصداقی به این بحث وارد شویم؛ که بررسی مشکل خواندن کودک است. کودک هنگام خواندن: چه نشانه‌ای را بلد نیست،؟ چه نشانه‌هایی را با هم اشتباهی می‌گیرد؟ و… جهت دست یابی به پاسخی مناسب در این زمینه به معرفی یکی از روش‌های مؤثر در شناسایی مشکل خواندن کودکان می‌پردازیم و روش‌های تشخیص این مشکل و بهبود این مهارت را با هم به اشتراک می‌گذاریم.

ما همواره در کلاس درس دانش‌آموزانی داریم که در خواندن متون درسی مشکل دارند بدین صورت که: خیلی کند می‌خوانند. بریده بریده می‌خوانند و یا روی نشانه، بخش و کلمه‌ی مشکل، سکوت می‌کنند یعنی در واقع قادر به خواندن نیستند. راه‍کارهای زیادی را  جهت شناسایی و حل این مشکل، می‌توان پیش رو گذاشت و البته ما روش‌های عادت شده‌ی خودمان را داریم از جمله این‌که: حرف اول یا هجای کلمه را برای کودک می‌خوانیم؛ بخش بخش آن را می‌خوانیم.  و یا این‌که از کودک بغل دستی او یا یکی از شاگردان زرنگ کلاس می‌خواهیم که کلمه را با صدای بلند بخواند و چندین روش دیگر که با خواندن این مطلب مطمئنم آن را به یاد خواهید آورد و دوست دارم در ذیل این مقاله به عنوان تجارب خویش آن را با سایر همکاران و مخاطبان این خانه به اشتراک بگذارید.

اجازه بدهید ما هم  یکی از روش‌های تاثیر گذار در بهبود مهارت خواندن و تقویت روانخوانی کودک ارائه کنیم:
خواندن از طریق نوشتن  این عنوان انتخابی ماست برای این روش.

ـ روند اجرای این روش آموزشی:

ساده است!

هر گاه دانش‌آموز ما در مدرسه یا فرزندمان در خانه در خواندن یک حرف (نشانه)، هجا (بخش) و  یا کلمه‌ای دچار مشکل شد و نتوانست آن را بخواند از وی می‌خواهیم آن کلمه را بنویسد. برای این کار ما از قبل یک برگه یادبرگ تحت عنوان:”خواندن از طریق نوشتن” آماده کرده‌ایم که می‌توانید از بخش یادبرگ‌های تاریاد دانلودش کنید بدون این برگه هم می‌توانید از دفتر مشق یا تابلوی کلاس درس، جهت نوشتن استفاده کنید.

مزیت این روش:

ـ به کارگیری این روش موجب مأنوس سازی کلمه، پرورش هماهنگی دیداری حرکتی، جلب توجّه و در نتیجه افزایش مهارت خواندن در کودک می‌شود.

هنگام نوشتن به کودک بگویید: “می‌دانم که می‌توانی کلمه را بنویسی؛ ولی می‌خواهم وقتی که آن را می‌نویسی آن را با صدای بلند برایم بخوانی. و اگر حرفی را بلد نبودی بگو تا با کمک هم آن را بخوانیم و بنویسیم.”

ـ در این مهارت مشخص می‌شود که کودک چه حرف و نشانه‌ای را بلد نیست و یا چه کلمه‌ای را نمی‌تواند؛ بخواند.

ـ مصداقی عملی که با این روش اجرا شده است:

به عنوان مثال کودک هنگام خواندن جمله‌ی:

خرس کوچولو شنیده بودکه میکروب‌ها موجودات خطرناکی هستند.” وقتی به کلمه‌ی: موجودات” می‌رسد؛کودک سکوت می‌کند و از خواندن باز می‌ماند. یعنی کودک نمی‌تواند این کلمه را بخواند که تشخیص آن تقریباً آسان است اما چون کودک سکوت کرده است ما نمی‌توانیم پی ببریم که کودک آیا همه‌ی نشانه‌های کلمه را بلد نیست یا یکی دو نشانه را بلد نیست و یا فقط نشانه‌ی اوّل را بلد نیست.

برای تشخیص از وی می‌خواهینم که آن کلمه را بنویسد و هنگام نوشتن با صدای رسا (طوری که ما بشنویم) آن را بخواند؛ حال کودک می‌‌گوید: “مو … پس می‌فهمیم که کودک نشانه “جـ” را نمی‌تواند بخواند. و به احتمال زیاد آن را با نشانه‌های هم شکل آن مثل خـ چـ حـ قاطی کرده است. ( مشکل در تمیز دیداری کودک) که استفاده از یادبرگ های پرورش و تقویت تمیز دیداری پیشنهاد می‌گردد.

قبل از هر چیز با نشان دادن نشانه در جدول الفبا (جدول نشانه‌های فارسی) یادآوری صورت می‌گیرد. بعد از تشخیص نشانه و خواندن آن، از  کودک می‌خواهیم ادامه‌ی کلمه را بنویسد و آن را به طور کامل بخواند: “موجودات”

با انجام دادن این فعالیت ساده در واقع ما اولاً تشخیص داده‌ایم که کودک دقیقاً چه نشانه‌‌ای را بلد نیست . ( تشخیص دقیق مشکل) با توجه به نوع مشکل به یادآوری و بازآموزی و آموزش‌های مکمل می‌پردازیم. (آموزش و درمان مشکل) همچنین فعال بودن کودک ( هم خواندن و هم نوشتن) درگیر بودن حواس و انجام فعالیت به صورت عملی (نوشتن کلمه) در یادگیری نشانه بسیار تاثیرگذار است. بعد در ادامه بعد از یادآوری می‌توانید با نشان دادن سایر نشانه‌های مشابه به تمایز آن‌ها از هم دیگر که نقطه است اشاره می‌گردد. چند کلمه که دارای نشانه‌ی جـ هستند؛ گفته می ‌شود تا توسط دانش‌آموز نوشته شود و همین طور سعی شود به بهترین شیوه به بازآموزی و آموزش‌های مکمل پرداخت.یادبرگ آموزش خواندن از طریق نوشتن تصویر شاخص

در پایان می‌توان از کودک خواست:

کلمه‌های یادداشت شده با دستخط خودش را دوباره بخواند.

آن‌ها را در جملاتی به کار ببرد.

زیر نشانه‌ای که قبل از انجام دادن این فعالیت در هر کلمه بلد نبوده است  خط بکشد.

شکل‌های دیگر هر نشانه را بنویسد.

نشانه‌ی مورد نظر را در جدول نشانه‌ها بیابد.

اگر به یادبرگ نشانه‌ها دسترسی دارد آن‌ها را در جدول بیابد و رنگ‌آمیزی نماید.

و…

هم اکنون یادبرگ خواندن از طریق نوشتن را دریافت کنید.

چند نکته‌ی پایانی:

ـ به کارگیری این روش در کلاس‌های انفرادی و گروه‌های کوچک و هم‌چنین در خانه توسط والدین، در بهبود مهارت خواندن تاثیر گذار است.

ـ اجرای آن در پایه‌های اول تا سوم ابتدایی پیشنهاد می‌گردد. در صورت نیاز برای پایه‌های بالاتر هم قابل اجراست.

ـ نوشتن کلمه می‌تواند روی تابلوی کلاسی یا روی یک کاربرگ صورت گیرد.

ـ در انتها کودک با شمردن کلمه‌های نوشته شده؛ می‌توان  به شناختی دقیق از مشکل دست بیابیم. (نوع مشکل و فراوانی)

ـ خوشحال خواهیم شد؛ از تجربیات شما همکاران و اولیای گرامی هنگام اجرای روش‌های نوین و مؤثر در بهبود فرایند مهارت خواندن با خبر شویم.

 

 

 

  •  معمولاً دانش‌آموزی که به پایه‌‌ی دوم و سوم می‌رود را این‌گونه می‌شناسیم که تمامی نشانه‌های فارسی (حروف الفبا) را به خوبی بلد است. آن‌ها را می‌تواند بخواند و بنویسد. تقریباً این نگرش همه‌ی ما معلّمان و پدران و مادران است. و البته صحیح هم هست.؛ انتظاری است که بعد از دو یا سه سال آموزش و یادگیری از دانش‌آموز و فرزند خویش داریم.
  • امّا می‌خواهم بگویم این تفکر همیشه و همه جا صادق نیست ؛ چه طور؟ عرض می‌کنم  با شروع سال تحصیلی و با گذشت چند ماه از سال، همواره با دانش‌آموزنی در کلاس داریم که در خواندن و نوشتن مشکل دارند. قبل از هر چیز و قبل از آن که به توانایی یا ناتوانی کودک شک کنیم. به دانسته‌ها و یادگیری وی از مهوم درخواستی بیندیشیم. چه بسا کودکی که در املای خویش دارای بیست مورد اشتباه املایی است؛ نیمی از حروف را نشناسد. در اینجاست که لازم است همواره با یک ارزیابی ساده (ارزیابی نشانه‌ها یا حروف الفبا) به میزان آشنایی کودک و توانایی بازشناسی و شناخت نشانه‌ها توسط نامبرده، پی می‌بریم. چه بسا بعد از گذشت چند ماه از سال تحصیلی می‌فهمیم که دانش‌آموز الف 15 مورد از حروف را نمی‌شناسد و آن‌ها را یاد نگرفته استدر چنین شرایطی  طبیعی است که دانش‌آموز نتواند املایی کم اشتباه یا بی اشتباه بنویسد.
  • پس همواره یکی از فعالیت‌های نخستین ما آموزگاران در اوایل سال تحصیلی، در حوزه‌ی ارزشیابی می‌تواند ارزیابی نشانه‌ها (حروف الفبا) باشد. که در پست‌های آتی به چگونگی انجام این ارزیابی و کاربرگ‌های مربوط به این گونه ارزشیابی‌ و تحلیل نتایج خواهم پرداخت.