املای آموزشی

املا و مشکلات املایی کودکان یکی از دغدغه‌های اصلی ما معلمان و پدران و مادران است. البته این دغدغه در طول تمام مسیر تحصیل از ابتدایی تا پایان داشگاه و برای بعضی‌ها تا پایان عمر وجود دارد. چه قدر بد می‌شود و احساس ناخوشایندی به ما دست می‌دهد وقتی که در پیامک‌ها یا مطالب به اشتراگ گذاری شده در شبکه‌های اجتماعی بیا دست نوشته‌‌های کسی، با غلطهای املایی طرف مقابل روبرو می‌شویم. و وی را ناخواسته به بی‌سوادی و کم‌سوادی البته از نوع نوشتاری محکوم می‌کنیم. پس در واقع پرداختن به املا و صحیح نویسی بایستی نه تنها دغدغه‌ی ما معلمان بلکه مسأله‌ی همه‌ی فعالان حوزه‌ی آموزش و یادگیری و همه‌ی پدران و مادران عزیز  باشد.

حالا می‌خواهیم به یکی از روش‌های آموزش املا تحت عنوان : “املای آموزشی” بپردازیم. اجرای این روش آموزشی در مدارس ابتدایی و کلاس‌های انفرادی و آموزش‌های غیر رسمی و خانگی کاربرد دارد. در واقع می‌شود گفت با به کارگیری این روش آموزشی توسط شما معلم گرامی، کارشناس ویژه یادگیری، پدر یا مادر و همه‌ی آموزشکاران، می‌توانیم به بهبود مشکلات املایی و پیشرفت کودکان در درس املاء، کمک شایانی برسانیم.

آموزش املا ، املای آموزشی : فرق بین این دو عبارت؟%d8%a7%d9%85%d9%84%d8%a7%db%8c-%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%d8%b4%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9%d8%a7%d9%86

آموزش املا را می‌شود به تمام فعالیت‌ها و روش‌های تدریس و اقداماتی که در حوزه‌ی آموزش و پرورش مهارت صحیح نویسی یک حرف، نشانه، کلمه، جمله و یک متن به کار برده می‌شود را می‌توانیم تعریفی ساده از آموزش املا بدانیم.

اما املای آموزشی که هدف ما در این فایل صوتی است: املایی است که ما با گرفتن آن به صورت هم‌زمان به آموزش موارد املایی و مهارت صحیح نویسی حرف، کلمه و جملات به کودک می‌پردازیم.

گفتیم مهارت: بله؛ نوشتن و املاء هم یک نوع مهارت است و این نکته را یادآوری کنیم: که هر نوع مهارتی را با تکرار و تمرین می‌توان بهبود بخشید. پس ما می ‌توانیم مهارت املا نویسی را با به کارگیری روش‌های خاصی و انجام دادن فعالیت‌های مختلفی (تکرار و تمرین) بهبود ببخشیم. البته نشانه‌های بهبود هم بایستی در رفتار فرد دیده شود. یعنی صرفاً از جنس دانش که بخواهیم با ارائه‌ی اطلاعاتی هر چند جامع املانویسی یک فرد دارای مشکل را به وضعیت خوب و عالی برسانیم.

یعنی با گذشت زمان به مروز بایستی  وضعیت دانش‌آموز در هشتمین املایی که از او گرفته می‌شود بهتر از املای دوم و سومش باشد. و سبک و روش آموزشی ما متضمن این باشد؛ که احساس کنیم وضعیت صحیح نویسی یا املای کودک دارد بهتر و بهتر می‌شود.

به طور مثال شما به عنوان معلّم یا پدر و مادر ممکن است روش‌های گوناگونی را جهت املا به کار ببرید: مثل املای گروهی، املای پای تابلو، املای کلمه‌های مهم و انواع روش‌های دیگر…

اما در املای آموزشی شما با انتخاب یک متن به عنوان متن املایی، به عنوان یک ابزار و روشی در جهت آموزش املا استفاده می‌کنید.

فرق این املا با سایر املاهایی که ما معلمان یا پدر و مادرها در مدرسه یا خانه از کودک خویش می‌گیریم. در طول بحث مشخص خواهد شد؛ امّا دوست دارم به مهمترین تفاوتش که بیشتر به هدف نه روش اجرایی اش برمی گردد اشاره کنم از جمله اینجا برخلاف تمامی املاهایی که هر روز می‌گیریم هدف آموزش است نه ارزشیابی!

در ادامه‌ی بحث با ارائه‌ی یکی از روش‌های گرفتن املای آموزشی به عنوان یک الگو (نه بهترین الگو و نه تنها الگو) آشنا خواهیم شد.

دوست دارم با یک مثال عینی به تشریح یک املای آموزشی بپردازم:

این املای آموزشی در یک کلاس درس با تمامی دانش‌آموزان کلاس، در یک کلاس انفرادی یا گروه‌های کوچک مثل مراکز یادگیری (که فعلاً مراکز مشکلات یادگیری گفته می‌شود ) یا در خانه توسط والدین از کودکان خویش کاربرد دارد.

بی‌شک آن‌چه اینجا گفته می‌شود را شما می‌توانید متناسب با موقعیت و شرایط خویش شخصی سازی نمایید و با ایجاد تغییراتی هر چند جزئی  آن را اجرای بهتر و مؤثرتر آماده سازید.

%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%d8%b4-%d8%a7%d9%85%d9%84%d8%a7

شروع املای آموزشی:

یک متن املایی، ترجیحاً از کتاب درسی انتخاب نمایید. میزان متن از نظر تعداد کلمه و جمله فعلاً مهم نیست. در جلسات اوّل یک پاراگراف (۳ تا ۵ سطر ) کافی است.

خطاب به دانش‌آموزان (اگر در کلاس هستید) / دانش‌آموز (اگر در مراکز یادگیری هستید) یا کودک خویش (اگر در خانه هستید): این متن را بخوانید (اینجا هم  معیار ارائه دهید یا زمان یا تعداد مراحل خواندن سه بار این پاراگراف را کامل و با دقت بخوانید من از همین متن از شما املا می‌گیرم. یا ۵ دقیقه فرصت دارید این متن را به خوبی بخوانید؛ به صورت نوشتاری کلمات خوب توجه کنید یا اگر زمان کافی در اختیار دارید (مثلاً در خانه) این متن را بخوان هر وقت آماده شدی بگو ازت املا می‌گیرم. بی شک این زمان بیشتر از ۱۰ دقیقه نخواهد بود؛ چون دیگر حوصله‌ای جهت گرفتن املا باقی نمی‌ماند.

گام دوم:

حالا دفتر یا برگه‌ی سفید مخصوص  املا آماده، مداد و پاکن آماده و شروع می‌کنیم. نام و نام خانوادگی و با نام خدا شروع می‌کنیم.

متن را با توجه به شرایط کلاس، گروه کوچک یا انفرادی می‌خوانیم. توصیه‌ی کلی این است جملات را به صورت کامل یک بار آرام و با صدایی طبیعی (طوری که احساس کنیم صدا رسا و کافی است نه بلند و آزار دهنده بخوانیم. کلمه‌ها را  بریده بریده و به عبارتی بخش بخش نخوانیم. ولی دقّت داشته باشید؛ این موارد چیزهایی قطعی نیستند؛ ممکن است کودک شما دارای مشکلات املایی زیادی باشد و شما لازم است که کاملاً شمرده با تانی و تکرار مداوم وی را همراهی نمایید و به عبارتی پا به پای او راه بیایید؛ تا جا نماند.

گام سوم: بعد از نوشتن کلمه‌، عبارت یا جمله شما به متن نوشته شده توسط کودک نگاهی می‌اندازید. (در کلاس‌های مراکز یادگیری و در خانه امکان پذیر است) در مدرسه می‌توانید؛ فقط به املای چند دانش‌آموزی که احساس می‌کنید مشکل دارند توجه بیشتری کنید. املای سایر بچه ها را دیدی کلی بزنید و بیشتر روی نوشته‌های دانش‌آموزن دارای مشکلات املایی وقت بگذارید یا این‌که بعد از نوشتن متن توسط بچه‌ها، خودتان یا یکی از دانش‌آموزان کلاس همان متن را پای تابلو بنویسد یا روش دیگری انتخاب نمایید که احساس می‌کنید؛ تاثیرگذاری بیشتری دارد. البته دوست دارم شما همکاران محترم و اولیای مهربان، در پایان این پست تجربیات خویش آن را با ما به اشتراک بگذارید تا بقیه‌ی مخاطبان تاریاد با آن آشنا شوند و از آن استفاده کنند.

اگر دانش‌آموز یا کودکتان متن را دست نوشته بود همان‌جا به وی بازخورد بدهید: گفتیم بازخورد دهید یعنی به صورت آنی کودک را از نتایج عملکردی که داشته است. با این کار به کودک کمک می‌کنیم اطلاعاتی در مورد املای خویش بدست بیاورد و کنترل بهتری بر وضعیت خویش داشته باشد. مواظب باشید بازخوردی که ارائه دهید (دقیق، اختصاصی و ویژه‌ی هر فرد باشد. البته اینجا بازخوردهای ما بیشتر شفاهی است آفرین عزیزم؛ درست نوشتی، عالی است! اگر هم نادرست نوشته بود و کلمه دارای اشتباه املایی بود باز هم به وی بازخورد بدهید.

نمی‌گوییم تذکر بدهید؟

این بازخورد چگونه باشد؟

نگویید: این چه وضعیه بازم که اشتباه نوشتی! من از دست تو چه کار کنم؟ ای وای! آخه تو کی یاد می‌گیری بچه؟… این یعنی فرستادن فرکانس‌های اخلالگر در یک رابطه‌ی مطلوب و تخریب ارتباط – پارازیت – این کار شما یعنی اعلام جنگی تکراری که بازنده‌ی آن هر دوی شما هستید؛ هم شما به عنوان معلم و آموزشگر و هم دانش‌آموز. شما آخر سر با اعصابی داغون به متنی با بیش از بیست مورد اشتباه املایی می‌نگرید و هم کودک بنا به روال گذشته اشتباهات خویش را چه بسا بیشتر و بهتر تکرار کرده است!

چه بگوییم و چه کار کنیم:

کنار کودک در آرامش بگویید: ( حالا چرا در آرامش؛ مگر امکان دارد؟ با این همه اشتباه که کودک داشته؛ بله؛ اینجا مجبوریم دوباره هدف را یادآوری کنیم امروز شما می‌خواستید یک املای اموزشی بگیرید؛ شما امروز ارزشیابی نمی‌کنید؛ امتحان نمی‌گیرید؛ نمره نمی‌گذارید. لطفا اینها را به خودتان یادآوری کنید و کودک و دانش‌آموز را نمی‌خواهید طبقه‌یندی کنید. شما آموزش می‌دهید پس آرام باشید!

عزیزم گوش کن دوباره متن را می‌خوانم.

به عنوان مثال شما گفته بودید: خرس کوچولو بارها شنیده بود.

ـ داشن‌آموز می‌فهمد و اشتباه خویش را اصلاح می‌کند؛ مثلاً یکی از نقطه‌های عبارت خرس کوچولو را ننوشته بود.

اگر اشتباه خویش را اصلاح نکرد: گوش کن خرس کو..چو…لو (با تأنی) حالا به نوشته‌ی خودت نگاه کن؛ ببین همین رو نوشتی؟

(اینجا نکته‌ی کلیدی این است که می خواهیم کودک بفهمد اشتباه دارد؛ نه اینکه دقیقاً چه اشتباهی دارد.

توجه داشته باشید با توجه به زمانی که در اختیار دارید که بی شک این زمان در کلاس‌های انفرادی یا در خانه بیشتر است. از کمترین میزان راهنمایی شروع کنید؛ تا هر جایی که کودک توانست اشتباه خویش را اصلاح کند. در آخر سر اگر تمام راهنمایی های لازم را انجام دادید و باز کودک نتوانست حرف یا کلمه را بنویسد. باز هم خیلی صریح و رک اشتباه کودک را بهش نگویید. هوا نویسی کنید؛ روی میز یا موکت انگشت خویش را بکشید و حرف یا کلمه‌ی مورد نظر را به صورت صحیح بنویسید. البته رو به کودک؛ یعنی طوری انگشتان خود را مانند ماژیک حرکت دهید و بنویسد و نوشته رو به طرف کودک باشد برای خودتان ننویسید چون خودتان قاعدتاً که بلدید!

ودر نهایت اگر کودک اشتباه خویش را اصلاح نکرد. کتاب را باز نموده و متن را به کودک نشان دهید تا کلمه‌ی نوشته شده‌ی خود را با کتاب مقایسه نماید. یا روی تابلو کلمه را بنویسید تا کودک به مقایسه و اصلاح نوشته‌ی خویش برآید.

در بحث راهنمایی، یک قانون کلی داریم؛ اینکه در نظر داشته باشیم که در یک طیف و پیوستار از کمترین میزان راهنمایی؛ که می‌تواند غیر کلامی و یک اشاره‌ی کوچک و یا تکرار دوباره‌ی حرف یا کلمه باشد، حرکت دست باشد تا بیشترین راهنمایی که می‌تواند نوشتن کلمه روی هوا، تابلو و نشان دادن کلمه در کتاب باشد ادامه دارد و همواره تا می‌توانید فاصله‌ی بین کلمه‌ی اشتباه تا کلمه‌ی صحیح را با قطعات ریزتر و بیشتر راهنمایی پر نمایید.

املا- آموزشی- آموزش - املا

بعد از عبور از این مرحله، گام‌های بعدی، تکراری بهینه شده از این کارهاست و در واقع ما در چرخه‌ای مداوم به آموزش، راهنمایی و تسهیلگری می‌پردازیم و البته در هر مرحله نسبت به مرحله‌ی بعد سعی می‌کنیم با بهبود گفتمان، و با ارتقای سطح و نوع راهنمایی و ترکیب آن‌ها به بهبود صورت نوشتاری کودک، کمک بیشتری برسانیم.

در این موارد تا می‌توانید:

ـ رفرش دهید:

ـ موارد خاص را بازآموزی نمایید: استثنائات را،  چند صدایی‌ها و چند شکلی‌ها، چند شکلی‌ها و یک صدایی‌ها. در پایان املای آموزشی شما دیگر خبری از اشتباه نیست. ما با متنی روبرو هستیم که هیچ اشتباهی در آن نیست. شاید بپرسید چرا؟

چون هر گاه کودک اشتباه نوشته است؛ ما وی را راهنمایی کرده‌ایم؛ آموزش داده‌ایم و در نهایت کودک نوشتن صورت صحیح کلمه‌ را یاد گرفته است.

در قسمت انتهایی این فایل صوتی آملای آموزشی می‌خواهم چند نکته را به عنوان یادآوری خدمتتان عرض نمایم.

جالب است بدانیم ما همواره متذکر می‌شویم و تاکید می‌کنیم که بایستی به میزان تلاش و کوشش کودک به وی نمره بدهیم و وی را مورد ارزیابی قرار دهیم. به میزان تلاش و کوشش امتیاز بدهیم و توصیفش کنیم. اما هنگام املا فقط و فقط برای آنچه که مدنظر ماست ارزش قائل می‌شویم. چه بسا کودک برای نوشتن کلمه‌ی اشتباه بسیار بیشتر از نوشتن یک کلمه‌ی صحیح تلاش کند و فعالیت ذهنی داشته باشد. ولی بعداً تنها چیزی که عایدش می‌شود نمره‌ی منفی و نیاز به تلاش بیشتر است؛ بعد هم سرزنش و بازخوردهای منفی که در نهایت به کمبود اعتماد به نفس، تقویت منفی نگری در کودک و دست کم گرفتن خویش و آخر هم دست شستن از خویش و سرانجام افتادن کودک در چرخه‌ی شکست را باعث می‌شود.

باز هم جالب است بدانیم که ما همواره نهیب می‌زنیم که بگذاریم کودکان تجربه کنند.  کار ناکرده؛ متن نانوشته بدون اشتباه است. فقط کاغذی سفید می‌ماند که چیزی در آن ننوشته‌اند و اشتباه کردن جزئی از ذات آموزش دادن و فرایند یاددهی یادگیری است. اما وقتی به املاء می‌رسیم آموزشی وجود ندارد تا برایش حق تجربه کردن و احتمالاً اشتباه کردن قائل شویم. حتی برای یادگیری دروس دیگر در مدرسه نیز صرف وقت و نشستن در کلاس را ما کاملاً ضروری می‌دانیم. اما برای درس املا به ارزشیابی و امتحان و دیکته کردن  و در نهایت به آنچه که از املا  مد نظر ماست نظر داریم که متاسفانه فعلاً فقط نظر ما روی ارشیابی است نه چیزی بیش و نه چیزی کم. آنچه می‌ماند انتظاری است که به سفید ماندن کودک و کاغذ شبیه است تا تجربه کردن یک انسان که می‌تواند به موفقیتش منجر شود.

حتی برای یادگیری دروس دیگر در مدرسه نیز صرف وقت و کلاس نشستن را نه تنها قبول بلکه کاملاً ضروری می‌دانیم اما برای درس املاء فقط به ارزشیابی و امتحان و دیکته کردن و در نهایت به آنچه که مد نظر ماست نظر داریم نه چیزی بیش نه چیزی کم.

تمام آنچه گفته شد مثالهایی است در جهت فهم این باور که کودکان ما حق دارند اشتباه کنند – کودکان ما حق دارند آموزش ببینند؛ کودکان ما حق دارند در درس املا مهارت پیدا کنند.  یک نکته‌ی تکمیلی هم یادآوری کنیم به قول آقای فردوس حاجیان” بیاییم به کلمه‌های درست نوشته شده نمره بدهیم نه به کلمه‌هایی که کودک نادرست نوشته است.”

از این مواردی که اشاره نمودیم؛ نمی‌خواهیم سندی بسازیم جهت جدی نبودن ما در کار ارزشیابی و ارزشیابی املا. بلکه می‌خواهیم؛ تغییری در نگرش و مدل ذهنی ما در مورد آموزش املاء صورت گرفته باشد. در پایان هم یک نکته‌ی تکمیلی دیگر را دوست دارم بیان کنم آن هم اینکه در نظام نوشتاری و آوایی فعلی زبان فارسی ما تعداد ۳۲ حرف یا نشانه داریم. همین تعداد با احتساب مصوت ها (آ او ای اَ اِ اُ ) و علامت تشدید، به ۳۸ مورد می‌رسد. حال با محاسبه‌ی تعداد شکل حروف ( غیر آخر و آخر – آول و آخسط و آخر چسبان و تنها) به ۷۷ مورد می‌رسد .

در این ۷۷ مورد شکل ظاهری که ما جمعیِ آن را حروف الفبای فارسی یا نشانه‌های فارسی می‌نامیم:

خوب است بدانیم که غالب آنها از نظر شکل ظاهری یک به یک، دو به دو، حالا سه به سه، چهارتایی کاملاً مثل هم هستند و فقط از نظر تعداد نقطه فرق دارند. مثل ب و ت و  پ ث و ج چ ح و خ و اینها

مطمئنم اگر کودکان جایی بود که شکایت برند همین کافی بود جهت اثبات بی‌گناهی آنها در اشتباه نوشتن کلمه‌ها و تبرئه شدن از اتهام تنبلی و نداستن و …

نکته‌ی پایانی این‌که ما هنگام املا محتوایی مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌گیرد که به شدت اشتباه پذیر است که می‌تواند با کمترین کم‌توجّهی و کم‌دقتی و بی‌دقتی منجر به خلق یک کلمه‌ی جدید توسط کودک شود که اتفاقاً کلمه‌ی جدید هم از نظر ما کاملاً اشتباه محسوب می‌شود.

بیاییم به خاطر یادگیری کودکان هم که شده است؛ کمی بیشتر صور باشیم و قبول داشته باشیم که آموزش و اشتباه هر دو لازمه‌ی یادگیری کودکان هستند.

 

پیشنهاد ویژه:
ـ دوست داری دیکته‌ی فرزندت بدون اشتباه باشد؟

متن این مقاله از فایل صوتی رادیو یادگیری تحت عنوان: املای آموزشی” پیاده سازی شده است. این فایل به صورت صوتی قبلاً روی سایت قرار گرفته است.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *